عملکرد مناطق آزاد و ویژه اقتصادی

عملکرد مناطق آزاد تجاری صنعتی ایران

جهت بررسی عملکرد مناطق آزاد، چند شاخص اصلی وجود دارد که مستقیماً مربوط به اهداف تشکیل این مناطق هستند. 

این مطلب را مطالعه نمایید: آشنایی کلی با مناطق آزاد ایران

سرمایه‌گذاری خارجی

شاخص اول، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) در مناطق آزاد است. نمودار زیر میزان سرمایه‌گذاری خارجی در این مناطق را طی ۲۷ سال اخیر نشان می‌دهد:

مطابق نمودار فوق، به‌طور میانگین سرمایه‌گذاری خارجی تحقق یافته در مجموع ۷ منطقه آزاد کشور سالانه معادل ۱۹۲.۳ میلیون دلار است. البته مشخص نیست که این میزان سرمایه‌گذاری غالباً در کدام یک از بخش‌های تجاری، خدماتی، زیرساختی و یا صنعتی قرار گرفته است، لکن شواهد و مستنداتی که در بخش‌های آتی به آن‌ها اشاره می‌شود تا حدودی سمت‌وسوی سرمایه‌گذاری در این مناطق را نشان خواهد داد.
بیش از ۵۰ درصد سرمایه‌گذاری خارجی در مناطق آزاد، متعلق به منطقه آزاد کیش است. نمودار زیر مجموع سرمایه‌گذاری خارجی سال‌های ۷۲ تا ۹۷ در مناطق آزاد را به تفکیک هر منطقه نشان می‌دهد. باید توجه نمود که مناطق آزاد اروند، انزلی و ارس در سال ۸۲ و منطقه آزاد ماکو در سال ۸۹ به تصویب رسیده‌اند.

جدول زیر میزان سرمایه‌گذاری خارجی در کشور را به نمایش می‌گذارد. مطابق این آمار، میانگین سرمایه‌گذاری خارجی در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۸، معادل ۳.۵۱۸ میلیارد دلار است. درصورتی‌که میانگین سرمایه‌گذاری خارجی در مناطق آزاد طی سال‌های ۸۹ تا ۹۷، به‌صورت میانگین معادل ۱۷۷ میلیون دلار در سال است؛ به عبارت دیگر جذب سرمایه خارجی در مناطق آزاد حدود ۵ درصد کل سرمایه‌گذاری خارجی در ایران است.

سرمایه گذاری مستقیم خارجی در ایرانمیزان سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در ایران، گزارش سالیانه کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (آنکتاد)

سرمایه‌گذاری داخلی مناطق آزاد

در سال‌های اخیر، آمار سرمایه‌گذاری داخلی نسبت به سرمایه‌گذاری خارجی در مناطق آزاد وضعیت بهتری دارد.

سرمایه‌گذاری داخلی در مناطق آزاد

طبق گزارش دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد و نمودار فوق، میانگین سرمایه‌گذاری داخلی در مجموع مناطق آزاد کشور در ۱۸ سال اخیر، سالیانه معادل ۲۶۱۵ میلیارد تومان بوده است.

مطابق نمودار زیر، بیش از ۸۰ درصد سرمایه‌گذاری داخلی در مجموع سال‌های ۸۰ تا ۹۷ متعلق به مناطق آزاد چابهار و کیش می‌باشد.

صادرات و واردات مناطق آزاد

۳ نوع کلی برای صادرات مناطق آزاد وجود دارد که بدون تفکیک این انواع، نمی‌توان به تحلیل درستی از عملکرد مناطق آزاد رسید. این ۳ نوع عبارتند از:

  • صادرات حاصل از تولید در مناطق آزاد به خارج از کشور (صادرات قطعی)؛
  • صادرات حاصل از تولید در مناطق آزاد به سرزمین اصلی؛
  • صادرات مجدد.

صادرات نوع اول از اهمیت ویژه‌ای نسبت به سایر انواع صادرات برخوردار بوده و یکی از اهداف اصلی مناطق آزاد محسوب می‌شود. جدول زیر آمار عملکرد صادراتی مناطق آزاد در سال‌های اخیر را به تفکیک انواع اشاره شده به نمایش می‌گذارد.

در مورد صادرات مناطق آزاد دو نکته زیر قابل توجه است:

  1. – نوع دیگری از صادرات وجود دارد که کالای داخلی (سرزمین اصلی) صرفا از طریق گمرکات جمهوری اسلامی ایران مستقر در مناطق آزاد صادر می‌شود و مناطق هیچ نقش و تاثیری از نظر درآمدی و فرایندی بر آن ندارند.
  2. – دو تعریف برای صادرات مجدد وجود دارد، اول: صادرات عین کالای وارد شده به منطقه، به خارج از کشور، و دوم: ایجاد حدود ۵ درصد ارزش افزوده و صادرات مجدد کالا به خارج از کشور

حجم صادرات مناطق آزاد به تفکیک نوع صادرات

واردات قانونی در ۲ حالت کلی از طریق مناطق آزاد صورت می‌گیرد:

  • واردات به سرزمین اصلی از طریق مناطق آزاد (یکی از منابع درآمدی مناطق، معروف به واردات تبصره ۲ که سالانه تا سقف ۳ میلیارد دلار است).
  • واردات به محدوده منطقه به منظور: تولید، عرضه و مصرف در مناطق آزاد.

هر ۲ حالت فوق از معافیت وارداتی برخوردار هستند. در حالت اول، ۱۵ درصد ارزش CIF کالای وارداتی به سرزمین اصلی از مسیر مناطق آزاد، به‌عنوان عوارض از سوی سازمان منطقه قابل اخذ خواهد بود که غالباً مناطق آزاد جهت ایجاد جذابیت، درصدی از آن‌را برای بازرگان تخفیف قائل شده و به‌صورت میانگین حدود ۱۰ درصد از ارزش کالا را دریافت می‌نمایند. حالت دیگر نیز از پرداخت حقوق ورودی به‌صورت کامل معاف است.

حجم واردات به مناطق آزاد به تفکیک نوع واردات

واردات مناطق آزاد به تفکیک نوع واردات

مقایسه مجموع واردات و صادرات از طریق مناطق آزاد

نمودار زیر، مجموع واردات و صادرات مناطق آزاد طی سال‌های ۹۱ تا ۹۷ را نشان داده و با یکدیگر مقایسه می‌نماید.

بدون در نظر گرفتن عامل سرزمین اصلی، یعنی حذف شاخص‌های “صادرات مجدد و کالا به سرزمین اصلی” و “واردات به مقصد سرزمین اصلی”، شاخص دقیق‌تری از عملکرد مناطق آزاد در این حوزه نمایان خواهد شد؛ لذا نمودار زیر واردات محصولات نهایی به محدوده مناطق آزاد (واردات برای مصرف در منطقه و فروش کالای همراه مسافر) را با میزان صادرات کالای حاصل از تولید در منطقه به خارج از کشور (صادرات قطعی) مقایسه می‌نماید.

مقایسه صادرات و واردات مناطق آزاد

 

مقایسه صادرات مناطق آزاد با صادرات کل کشور

در نمودار و جدول زیر، بر حسب اطلاعات گمرک جمهوری اسلامی ایران و دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد، صادرات کالا و خدمات و صادرات مجدد از مناطق آزاد را با صادرات کالا از کل کشور مقایسه می‌نماید که مناطق آزاد حدود ۲ درصد صادرات کل کشور را تامین می‌نمایند. طبیعتا با احتساب صادرات خدمات و صادرات مجدد کل کشور، نقش مناطق آزاد در برابر صادرات کل کشور کمتر از ۱ درصد خواهد شد.

مقایسه صادرات مناطق آزاد با صادرات کالا کل کشور (میلیون دلار)

نوع صادرات سال ۹۲سال ۹۳سال ۹۴سال ۹۵سال ۹۶سال ۹۷مجموع
صادرات کالا و خدمات مناطق آزاد۱۴۱۳۴۱۲۶۱۳۴۹۴۸۴۴۹۰۲.۰۶۶
صادرات مجدد مناطق آزاد۵۱۲۸۳۸۳۴۶۵۵۶۳۵۲۷۲.۰۱۷
مجموع صادرات کالا، خدمات و صادرات مجدد مناطق آزاد۱۹۲۳۶۹۶۴۴۸۱۴۱۰۴۷۱۰۱۷۴.۰۸۳
صادرات کالا کل کشور۴۱,۹۲۰۵۰,۵۶۱۴۲,۴۲۹۴۳,۹۳۰۴۶,۹۸۲۴۴,۳۱۰۲۷۰,۱۳۲

عملکرد صادراتی مناطق ویژه اقتصادی

همانطور که می‌دانید، صادرات مشتقات نفتی و گازی، حجم قابل توجهی از صادرات کشور را به خود اختصاص داده است. در ادامه نسبت صادرات مشتقات نفتی و گازی به سایر صادرات کشور طی سال‌های ۹۲ تا ۹۷ مورد بررسی قرار گرفته است.

نسبت صادرات مشتقات نفت و گاز به سایر صادرات کشور

میزان-صادرات-مشتقات-نفت-و-گاز-در-صادرات-کل-کشور

 مبدا صادرات مشتقات نفتی و میعانات گازی کل کشور

مبدا-صادرات-مشتقات-نفتی-و-میعانات-گازی-کشور

طبق آمارهای رسمی، کمتر از یک سوم (۲۸ درصد) صادرات مشتقات نفتی و گازی کشور از خارج از مناطق ویژه اقتصادی انجام می‌گیرد. درواقع ۷۲ درصد صادرات مشتقات نفتی و میعانات گازی کشور، از مبدا مناطق ویژه اقتصادی انجام شده است.

حجم قابل توجه صادرات مشتقات نفتی و گازی از مناطق ویژه اقتصادی، آمارهای دبیرخانه مناطق آزاد و ویژه پیرامون مورد عملکرد این مناطق را تحت تاثیر قرار داده است. چراکه معمولا در رسانه‌ها، تجمیع صادرات از این مناطق (مناطق ویژه اقتصادی + مناطق آزاد) منتشر شده و شفافیت لازم در تفکیک صادرات مناطق آزاد از صادرات مناطق ویژه و همچنین صادرات کالا و صادرات مشتقات نفتی وجود ندارد.

از طرفی برخی از کارشناسان معتقدند، ویژه بودن برخی مناطقی (ازجمله منطقه ویژه پارس (عسلویه) که نقش به سزایی در صادرات کل کشور دارند)، تاثیر چندانی در میزان تاثیرگذاری و موفقیت این مناطق در صادرات کشور را نداشته است. به عبارت دیگر، به زعم برخی کارشناسان، مناطقی نظیر عسلویه و یا بند شهید رجایی، چه منطقه ویژه باشند چه نباشند، با توجه به ماهیت کارکردی خود، نقش پر رنگ خود را در پازل صادراتی کشور ایفا خواهند کرد.

بررسی میزان صادرات مشتقات نفتی و میعانات گازی در صادرات مناطق ویژه اقتصادی

صادرات مناطق ویژه اقتصادی - میعانات گازی و مشتقات نفتی

مقایسه صادرات کل کشور و مناطق ویژه بدون احتساب صادرات مشتقات نفت و گاز (میلیون دلار)

جدول صادرات مناطق ویژه اقتصادی و صادرات کل کشور

نوع صادرات

سال ۹۲

سال ۹۳

سال ۹۴

سال ۹۵

سال ۹۶

سال ۹۷

مجموع

صادرات مشتقات نفت و گاز مناطق ویژه

۱۶,۴۹۴

۲۱,۶۱۴

۱۵,۲۴۰

۱۸,۰۷۵

۱۸,۸۳۱

۱۴,۸۹۰

۱۰۵,۱۴۴

صادرات مشتقات نفت و گاز

کل کشور

۱۷,۹۰۰

۴۴,۰۴۴

۱۹,۹۵۳

۲۳,۸۱۱

۲۱,۵۴۹

۱۹,۰۸۵

۱۴۶,۳۴۲

مقایسه (صادرات میعانات و پتروشیمی از سه منطقه ویژه با صادرات میعانات و پتروشیمی کل کشور)

۹۲.۱۵

۴۹.۰۷

۷۶.۳۸

۷۵.۹۱

۸۷.۳۹

۷۸.۰۲

۷۱.۸۵

سایر صادرات مناطق ویژه

۱,۲۹۵

۱,۰۴۵

۱,۵۸۸

۲,۵۰۰

۲,۷۱۵

۱,۳۳۸

۱۰,۴۸۱

سایر صادرات کل کشور

۲۴,۰۲۰

۶,۵۱۷

۲۲,۴۷۶

۲۰,۱۱۹

۲۵,۴۳۳

۲۵,۲۲۵

۱۲۳,۷۹۰

مقایسه (صادرات سایر مناطق ویژه با صادرات سایر کل کشور)

۵.۴

۱۶

۷.۱

۱۲.۴

۱۰.۷

۵.۳

۸.۵

شرکت‌های ثبت شده در مناطق آزاد

هر کدام از شرکت‌های مناطق آزاد کشور، در گرایش‌های متنوعی اقدام به ثبت و یا فعالیت نموده‌اند. این گرایش‌ها عبارتند از تجاری، خدماتی، صنعتی و گردشگری.

مجموع شرکت‌های ثبت شده در مناطق آزاد طی سال‌های ۸۰ تا ۹۲  به تفکیک گرایش‌های مذکور، مطابق نمودار زیر است. اطلاع از میزان سرمایه‌گذاری در هر بخش جلوه شفاف‌تری از فعالیت در مناطق آزاد ارائه خواهد داد لکن در این زمینه آمار جامعی منتشر نشده است.

مطابق نمودار زیر، اغلب فعالیت‌های اقتصادی در مناطق آزاد جنبه تجاری داشته و صرفاً حدود ۱۱ درصد از شرکت‌های ثبت‌شده خواهان سرمایه‌گذاری در حوزه صنعت و تولید در مناطق آزاد هستند.

بر اساس آمار، سالانه به‌صورت میانگین حدود ۱۵۰۰ شرکت در مجموع مناطق آزاد کشور به ثبت می‌رسند.

تبلیغات

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *